Materiały dla studentów

  Komunikacja interpersonalna

 Komunikacja   

„Komunikacja należy do tego rodzaju ludzkiej aktywności, z której wszyscy zdają sobie sprawę, ale tylko nieliczni potrafią ją zadowalająco zdefiniować.”[i]

Badanie procesów komunikacji wymaga połączenia wielu dyscyplin naukowych. Psychologia, antropologia, socjologia to tylko niektóre z nich. Komunikacja jest zjawiskiem niezwykle złożonym. „Naukowcy próbowali wielokrotnie zdefiniować komunikację, jednakże ustanowienie jednej definicji okazało się być niemożliwe i niezbyt owocne.”[ii]

Jako że komunikacja stanowi bardzo złożoną i wielopłaszczyznową kategorię, jej analiza wymaga przyjęcia różnych, interdyscyplinarnych założeń teoretycznych. T. Goban-Klas zauważa, iż „w istocie nie ma uniwersalnej „nauki o komunikowaniu”, lecz różne płaszczyzny i sposoby jej uprawiania.”[iii]

Wyróżnia się siedem szkół komunikacji reprezentujących współczesne podejścia do komunikowania. Są to:

  • szkoła socjopsychologiczna
  • szkoła cybernetyczna
  • szkoła retoryczna
  • szkoła semiotyczna
  • szkoła socjokulturowa
  • szkoła krytyczna
  • szkoła fenomenologiczna.[iv]

 

Każda z tych szkół w sposób odmienny definiuje komunikację.  Tabela 1 stanowi zbiór tych definicji.

 

 

Tabela 1 Zestawienie tradycji w dziedzinie komunikacji

Nazwa tradycji

Charakterystyka modelu komunikacji

socjopsychologiczna

komunikacja jako wpływ interpersonalny

kto mówi? co? komu? z jakim skutkiem?

cybernetyczna

komunikacja jako przepływ informacji

komunikat to przetwarzanie informacji

informacja odnosi się do redukcji niepewności

retoryczna

komunikacja jako kunsztowne przemawianie publiczne

semiotyczna

komunikacja jako proces dzielenia się znaczeniem poprzez znaki

socjokulturowa

komunikacja jako tworzenie i odgrywanie rzeczywistości społecznej

krytyczna

komunikacja jako refleksyjne wyzwanie rzucone usprawiedliwionemu dyskursowi

fenomenologiczna

komunikacja jako doświadczenie siebie i innych poprzez dialog

Źródło: Opracowanie własne na podstawie Griffin E., Podstawy komunikacji społecznej, GWP, Gdańsk, 2003

 

Należy pamiętać, iż komunikacja jest określeniem wieloznacznym, różnie rozumianym oraz badanym. Istnieje wiele szkół, które w odmienny sposób podchodzą do tego fenomenu i w odmienny sposób go definiują. Historia badań nad komunikacją liczy sobie wiele lat. Procesy komunikowania się są badane już od zarania nauki, jeszcze w starożytności a także u początków nauki nowożytnej przez filozofów (np. John Locke). Mimo wcześniej wspomnianych problemów definicyjnych i wielości interpretacji komunikacja pozostaje fundamentem interakcji międzyludzkich

 

W zależności od przyjętych kryteriów możemy dostrzec różne spojrzenie na komunikacje. Można patrzeć na nią ze względu na :

relacje pomiędzy nadawcą a odbiorcą – i tu będziemy mieli komunikację;

akcyjną

reakcyjną

interakcyjną

transakcyjną

liczbę uczestników i typ kanału komunikacyjnego – i tu mamy komunikację

interpersonalną - bezpośrednią

masową - pośrednią

technikę przekazu

mówioną

pisaną

inną/pośrednią

systemy stosowanych znaków (kodów)  - więc będziemy mieli komunikację;

werbalną

niewerbalną

parawerbalną

ze względu wreszcie na efekt, komunikacja będzie:

skuteczną

nieskuteczną (chybioną) (Fiske, 1999, Stewart, 2000)

 

            Komunikat tworzony jest przez nadawcę przy pomocy wybranego przez niego kodu - składają się na niego sekwencje różnych znaków lub skonwencjonalizowanei spójne systemy znaków spośród których najbardziej rozbudowane i wyrafinowane to języki. Gdy nadawca chce przekazać odbiorcy pewną informację, musi ją najpierw zakodować, czyli nadać jej postać językową (lub inną).

 

Komunikacja werbalna

 

Język podlega kilku rodzajom reguł. Kombinacjami dźwięków, które tworzą słowa rządzą reguły fonetyczne. Reguły syntaktyczne z kolei rządzą organizacją symboli. Mimo faktu, iż większość ludzi nie potrafi wymienić reguł syntaktycznych rządzących danym językiem, to od razu czuję się, iż wypowiedź naruszająca te reguły brzmi dziwnie. Korzystaniem z języka rządzą reguły semantyczne. Określają one w jaki sposób mówiący w danym języku używają poszczególnych symboli.

Natomiast reguły pragmatyczne informują nas, jakie zastosowanie i interpretacja wiadomości są poprawne w danej sytuacji.

Kod językowy jest zbiorem wyrazów i reguł rządzących ich łączeniem. Innymi słowy jest to słownictwo i gramatyka danego języka. Na to, żeby przekaz był łatwo zrozumiały dla adresata, nadawca musi zbudować go z właściwie wypowiedzianych, powiązanych ze sobą wyrazów, musi więc znać zarówno słownictwo, jak i reguły gramatyczne danego języka.

Istnieje szereg cech wspólnych dla wszystkich kodów, a są nimi:

- określony układ znaków lub symboli,

- pewne reguły określające sposób łączenia znaków lub symboli,

- grupa użytkowników, którzy rozpoznają znaczenie tych znaków,

- grupy, nie dysponujące tą wiedzą,

- pewien zróżnicowany poziom w dziedzinie interpretacji tych znaków, jeśli chodzi o wiedzą fachową.

Jednakże pojęcie kodu językowego samo w sobie nie jest wystarczające. Kod językowy jest pojęciem dość zawężonym. Sam kod jest sztuczny, bez historii, natomiast "język" zawiera historię. Dlatego też, język to kod plus jego historia.[v] Powszechnie przyjmuje się równanie: język = słownik + gramatyka, co oznacza, iż kod języka naturalnego składa się ze zbioru wyrazów oraz reguł łączenia tych wyrazów w wyrażenia i zdania. Jednakże, język scharakteryzowany jedynie przez słownik i reguły składni nie ma odniesienia do rzeczywistości. Żeby język miał interpretację, niezbędne są  reguły semantyczne, ponadto ogromną rolę pełnią warunki kontekstowe, wtedy znaczenie i rozumienie wynikają z interakcji słownych między mówiącymi.

„Zarówno gramatyka jak i słownictwo każdego języka są arbitralnymi konwencjami, na które przystają wszyscy użytkownicy danego języka. Języki nie mogą jednak się od siebie różnić w sposób całkowicie dowolny – wydaje się, że natura ludzkiego poznania nakłada pewne ograniczenia na możliwy kształt reguł językowych.[vi] Być może uniwersalne cechy ludzkiej percepcji i poznania stanowią podłoże występowania pewnych właściwości we wszystkich językach naturalnych – na przykład tego, że istnieją w nich takie kategorie gramatyczne jakrzeczownik i czasownik.”[vii]

Wyróżniamy trzy funkcje języka:

- „funkcja społeczna – to jego znaczenie w koordynacji aktywności członków danej grupy;

- funkcja psychologiczna – odnosi się do organizacji wyższych form życia umysłowego dzięki systemowi językowemu;

- funkcja regulacyjna – odnosi się do kontrolowania zachowań innych poprzez wykorzystywanie środków językowych.”[viii] Te trzy funkcje zostały zaproponowane przez G. A. Delagunę w 1927, znacznie wyprzedzając ówczesne kierunki badań nad komunikowaniem.[ix]

Język wyrażany jest w postaci aktów mowy. „Mowa jest najbardziej złożonym, subtelnym i specyficznie ludzkim środkiem porozumiewania się.”[x] Treść intencji osoby mówiącej zawarta jest w akcie mowy. Umiejętność komunikowania się zależy od zdolności do przekazywania i rozumienia intencji innych.

„Wedle Searle'a (l975a) można wyróżnić piec kategorii aktów mowy, które

Różnią się swoja illokucyjnością. Są to:

1. Stwierdzenia lub przedstawienia (Assertives, representatives). Intencja mówcy jest przekazanie słuchaczowi swego przekonania na jakiś temat. Np. "Ładna pogoda". Należą tu tez przeczenia, przypuszczenia, przewidywania, wyznania itp.

2. Dyrektywy (Directives). Intencja mówcy jest, aby słuchacz coś uczynił.

Np. "Proszę cię, przyjdź jutro", "Która godzina?". Należą tu pytania, rozkazy,

prośby.

3. Zobowiązania (Commissives). Intencja mówcy jest zobowiązanie się wobec

słuchacza do zrobienia czegoś. Np. "Przyjdę jutro". Należą tu obietnice i groźby.

Zobowiązania mogą mieć formę absolutna lub względną: "Jeśli zdążę, to przyjdę jutro".

4. Ekspresje (Expressives). Intencja mówcy jest wyrażenie swego uczucia lub postawy wobec słuchacza. Np. ,,Przepraszam". Należą tu podziękowania, życzenia, gratulacje, kondolencje itp.

5. Deklaracje (Declarations). Deklaracje stwarzają nowy stan rzeczy, który przed ich wypowiedzeniem nie istniał. Często, choć niekoniecznie, są uwarunkowane prawnie lub instytucjonalnie. Przykładem tych ostatnich jest ogłoszenie wyroku w sadzie lub nadanie imienia na chrzcie. Przykładem bardziej swobodnych deklaracji są: "Angażuje panią do pracy", "Zrywam z tobą znajomość".

5a. Werdykty (Verdictives). Jako podklasę deklaracji wyróżnia się jeszcze

werdykty, które nie zmieniają stanu rzeczy, tylko go ogłaszają jako ważny lub

oficjalnie przyjęty. Np. werdykt sędziego sportowego czy ocena egzaminatora.”[xi]

 

Angielski – międzynarodowy język biznesu

 

Mimo, iż najwięcej osób posługuję się językiem Mandaryńskim czemu to właśnie angielski jest międzynarodowym środkiem komunikacji? Wybierając angielski na język międzynarodowy historia skazała jednojęzyczność na bycie formą analfabetyzmu przyszłości.

Jako rezultat Rewolucji Przemysłowejbrytyjska ekonomiczna dominacja w XIX w. przetarła ścieżkę kolonializmowi o szerokim geograficznym zasięgu, która wprowadził angielski w różne zakątki świata. Po drugie silna pozycja Stanów Zjednoczonych Ameryki po Drugiej Wojnie Światowej pozwoliła na wypchnięcie francuskiego ze sfery dyplomacji i ustanowiła angielski językiem globalnej komunikacji.[xii] Będąc dominującym językiem Internetu angielski wciąż poszerza swój udział w biznesie międzynarodowym. Język angielski stał się popularny do takiego stopnia, iż kilka lat temu kiedy firma farmaceutyczna Rhone-Poulence dokonała fuzji z niemieckim konkurentem Hoechst angielski stał się oficjalnym językiem przedsiębiorstwa.[xiii] Ponadto angielski odpowiada za 75 % całej pisemnej komunikacji międzynarodowej, 80% wszystkich informacji w komputerach na całym świecie jest w języku angielskim oraz 90% zasobów Internetu jest w języku angielskim.

Ankieta przeprowadzona wśród 17 000 mieszkańców krajów UE wykazała, iż 70 procent respondentów zgodziło się ze stwierdzeniem, że każdy powinien mówić po angielsku. Ponad 80% Holendrów mówi po angielsku. Niemiecki stał się tak „naszpikowany” angielskimi wyrażeniami, iż czasami określa się go jako Denglish.[xiv]

 

Komunikacja niewerbalna

Komunikaty niewerbalne pełnią wiele funkcji stąd też ich nazewnictwo bywa różne. Do podstawowych zadań pełnionych przez różne formy komunikacji pozajęzykowej należą:

przekazywanie znaczeń (emblematy)

ilustrowanie wypowiedzi (ilustratory)

wskazywanie emocji (ekspresje)

regulację zachowań konwersacyjnych (regulatory)

dopasowanie do sytuacji (adaptory).[xv]

 

Emblematy odpowiedzialne są za przekazywanie znaczeń, zastępują werbalne wypowiedzi, np. kiwnięcie głową z góry na dół – „tak”, „zgadzam się”. Można powiedzieć, iż pełnią podobne funkcje do wypowiedzi słownej. Mogą przekazywać polecenia,  pozdrowienia, sygnalizować zgodę lub jej brak, obrażać. Emblematy są  znakami wyuczonymi i znanymi w danej społeczności. Stosuje się je tam, gdzieposługiwanie się słowami jest utrudnione lub niemożliwe, oraz dla zwiększenia siły ekspresji komunikatu. Liczba emblematów w różnych kulturach bywazróżnicowana i w dużej mierze zależy od „aktywności” gestykulacyjnej danej grupy etnicznej (narodu). Ilustratory natomiast to zachowania niewerbalne, oferujące wizualną interpretację omawianych tematów (np. wielkość złowionej ryby bywa określana wizualnie odległością miedzy dłońmi). Ilustratory skracają wypowiedz aw połączeniu z emblematami mogą tworzyć cale dialogi.”[xvi]

Ekspresje mają na celu ukazanie przeżywanych emocji. Niektóre z nich to świadome zachowanie, inne nie mając związku z intencjami komunikacyjnymi, stanowią fragment naturalnej reakcji.

Wyrażanie uczuć i emocji to działanie bardzo urozmaicone, dlatego więc angażuje wiele różnorodnych zachowań niewerbalnych - mimikę, gestykulację, intonację głosu, dotykanie lub unikanie dotyku, śmiech lub płacz, tworzenie dystansu przestrzennego, zasłanianie oczu itp.

Emocje można przekazywać z różnym nasileniem. Jeśli negocjator ukazuje przeżywane emocje w pełni, możemy mówić o pełnej ekspresji. Zdarza się, iż emocje mogą zostać zintensyfikowane lub zdezintensyfikowane. „To regulowane ukazywanie emocji często jest wykorzystywane w praktykach wywierania wpływu na innego uczestnika procesu komunikacyjnego, a także w ramach nielojalnych forteli erystycznych.”[xvii]

Funkcją regulatorów jest, jak sama nazwa mówi, regulowanie procesu interakcji, jak również organizacja rozmowy. Wrażliwość na regulatory konwersacyjne pozwala uniknąć zbyt wczesnego lub zbyt późnego zabrania głosu. Szczególnie ważne wydaje się to być w trakcie negocjacji. Podczas tego typu spotkań uważne obserwowanie zachowań niewerbalnych, jest niezwykle przydatne. Sygnalizują, one że:

- osoba aktualnie mówiąca chce oddać glos osobie słuchającej (zmiana intonacji

głosu z twierdzącej na pytająca, poszukiwanie wzrokiem słuchacza),

- osoba mówiąca chce kontynuować, gdy słuchacz chce zacząć mówić (osoba mówiąca podnosi wtedy głos, nie robi przerw, stara się unikać spojrzeń prosto w oczy),

- słuchacz chce zabrać głos (podniesienie reki, przyspieszenie oddechu, przyspieszone

przytakiwanie lub gesty, któresugerują, by osoba mówiąca zakończyła wypowiedź),

- słuchacz nie chce zabrać głosu (słuchacz unika nawiązania kontaktu wzrokowego).

„Funkcją adaptorów jest osiągnięcie jak najbardziej komfortowej pozycji konwersacyjnej poprzez przyjęcie odpowiedniej pozycji ciała, stosownej do oczekiwań dystansu interpersonalnego, pożądanego kąta patrzenia itd.”[xviii] Do zachowań, które pełnią takie funkcje mogą należeć np.: poprawianie się na krześle, mobilizacja pozycji ciała do zabrania głosu, ustawianie rak i nóg w wygodniejszej pozycji, oddalanie się w miarę narastania nieporozumień itd.

 

Komunikację pozawerbalną można opisywać używając do tego odpowiednich obszarów, a są nimi:

1) Kinezyka – dotyczy ona ruchu. Obejmuje dość szeroki zakres zachowań, które oparte są na ruchu – innymi słowy bada komunikaty wysyłane przez ludzkie ciało:

- zachowania posturalno-gestowe – są to gesty rąk, ruchy wykonywane głową, postawa, która donosi się do sposobów siadania i stania oraz inne zachowania takie jak ukłony, uściski dłoni, wskazywanie, całowanie,

 -  okulestyka – dotyczy ona mimiki lub inaczej ekspresji twarzy jak również kontaktu wzrokowego podczasprocesu komunikacji,

- proksemika – dotyczy przestrzeni, a konkretniej sposobu jej użytkowania przez człowieka jako cechy właściwej jego kulturze,

- haptyka – odnosi się do zachowań jednostki, które związane są z dotykiem.

2) Paralangue – dotyczy różnic w sposobie modulacji głosu podczas rozmowy lub wypowiedzi, na to pojęcie składają się m.in.:

- ton, szybkość i głośność wypowiedzi,

- milczenie – znaczenia milczenia podczas procesu komunikacji,

- innego rodzaju nielingwistyczne zachowania (chrząknięcia, ziewanie itp.).

Warto wspomnieć, iż komunikacja niewerbalna obejmuje również wyglądzewnętrzny, chronemikę, która dotyczyznaczenia i sposobu wykorzystania czasu oraz symbolikę kolorów i cyfr.

Jednymi z najważniejszych aspektów komunikacji niewerbalnej są gesty.[xix] Wchodząc w jej zakres, służą wspieraniu zrozumienia.[xx] Badania dowiodły, iż gesty podobnie jak inne elementy mowy niewerbalnej znacznie różnią się pod względem kulturowym.[xxi] M. McKaskey uważa, iż gesty nie mają jednego, niezmiennego podkreśla, że wymowa gestów zależy od norm kulturowych oraz osobistego stylu bycia. Nawet gdy osoba i kontekst są dosyć dobrze znane, wskazana jest ostrożność w interpretowaniu mowy ciała.[xxii]

O gestykulacji mówi się często jako o „nieodłącznym elemencie komunikacji”. Za pomocą rąk można przekazać niezwykle wiele informacji. Czasem jeden gest może zstąpić całe zdanie. „Gesty są zarówno wrodzone jak i wyuczone. Są używane we wszystkich kulturach, zazwyczaj łączą się z procesem mowy, i zazwyczaj są automatyczne.”[xxiii] Gestykulacja jest tak podstawowym i fundamentalnym elementem porozumiewania się międzyludzkiego, że gestykulują również ludzie niewidomi od urodzenia. Gesty zazwyczaj mają przypisane znaczenie określonej grupie kulturowej.[xxiv] Na znaczenie poszczególnych gestów duży wpływ ma również religia.[xxv] D. Morris i inni,[xxvi] wyizolowali 20 powszechnych gestów dłoni, mających odmienne znaczenia w odrębnych kulturach.

Proksemika dotyczy posługiwania się przez osoby zaangażowane w proces komunikacji dystansem przestrzennym. Każda osoba ma stworzoną wokół siebie strefę dystansu przestrzennego (społecznego), której nie pozwala przekraczać obcym.

„Każda istota ludzka jest otoczona niewidoczną powłoką powietrza, zwaną „otoczką przestrzenną”, której rozmiary zależą (a) od tego, w jakim miejscu na świecie się wychowaliśmy , i (b) od szczególnej sytuacji, w jakiej się znajdujemy.” [xxvii]

Za twórcę proksemiki uważa się Edwarda T. Halla, antropologa, który wyróżnił cztery strefy używane przez nas nieświadomie w procesie komunikowania z innymi[xxviii]:

- Strefa intymna (wyróżniamy w niej dwie podstrefy lub fazy - blisko i daleko):

            Faza bliska – jest to strefa zarezerwowana dla partnerów, bliskich przyjaciół i dzieci, które przytulają się do swoich rodziców lub bawią ze sobą.

            Faza dalsza ( jest to odległość od 15 do 45 cm) – jest to dystans występujący w zatłoczonych środkach komunikacji, windzie, metrze itp., osoby bez mała wzajemnie się dotykają.

-Strefa osobista (wyróżniamy w niej dwie podstrefy lub fazy - blisko i daleko):

            Faza bliższa (jest to odległość 45-75 cm) – nazywana strefą komfortu podczas rozmów. Wszystkie elementy wyrazu twarzy są dostrzegalne pozostawia ona możliwość dotknięcia drugiej osoby.

            Faza dalsza (jest to odległość od 75 cm do 1,22 m) – jest ona również nazywana odległością na wyciągnięcie ręki. Pozwala ona na prowadzenie prywatnej rozmowy bez ryzyka dotyku.

- Strefa społeczna (wyróżniamy w niej dwie podstrefy lub fazy - blisko i daleko):

            Faza bliższa (jest to odległość od 1,22 do 2,1 m) – w strefie tej najczęściej załatwiamy sprawy służbowe, najczęściej między osobami pracującymi w jednym pomieszczeniu.

            Faza dalsza (jest to odległość od 2,1 do 3,6 m) – w strefie tej najczęściej przebiegają oficjalne kontakty w miejscu pracy.

- Strefa publiczna (wyróżniamy w niej dwie podstrefy lub fazy - blisko i daleko):

            Faza bliższa (jest to odległość od 3,6 do 7,5 m) – jest to strefa wykorzystywana podczas nieformalnych zgromadzeń np.: szef rozmawiający z grupą swoich pracowników.

Faza dalsza (jest to odległość powyżej 7,5 m) – jest to strefa zarezerwowana generalnie dla wystąpień publicznych np.: dla polityków podczas przemówień.

Jako, że część negocjacji odbywa się poza stołem negocjacyjnym proksemika odgrywa w negocjacjach ważną rolę. Przekraczanie stref może prowadzić do wyciągania niepoprawnych wniosków i nieść za sobą negatywne skutki.

Haptyka jest dziedziną nauki, która bada i opisuje wszystkie zachowania jednostki związane z dotykiem. Szczególnie w tym obszarze, zachowania negocjatorów z różnych kultur mogą być niezwykle odmienne. Według R. Heslin możemy wyróżnić dotyk:[xxix]

 - funkcjonalno-profesjonalny - towarzyszy on najczęściej czynnościom zawodowym,

 - grzecznościowo-rytualny - może to być np.: wymiana uścisków podczas powitania,

 - przyjacielsko-koleżeński - dotyczy zazwyczaj znajomych i wyraża sympatię,

 - intymno-seksualny -  towarzyszy on osobom o głębokiej więzi emocjonalnej.

 

 

[i] J. Fiske, Wprowadzenie do badań nad komunikowaniem, Astrum, Wrocław 1999, s. 15

[ii] S. W. Littlejohn, K. A. Foss, Theories of human communication, Wadsworth Publishing, Belmont, 2004, s. 11

[iii] T. Goban-Klas, Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, Kraków 1999, s. 33

[iv] R.T. Craig, H.L. Muller, (red.), Theorizing communication: Readings across traditions. Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2007

[v] J. Łotman, Kultura i eksplozja, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1999, s. 31-32

[vi] Zob. N. Chomsky, Lectures on government and binding, D. Reidel Publishers, Foris, 1981

[vii] Gleason,.Ratner, op.cit., s.19-20

[viii] Z. Nęcki, Komunikacja międzyludzka, Antykwa, Kraków-Kluczbork 2000, s. 54

[ix] Inni autorzy proponują podział funkcji języka na reprezentatywną wobec rzeczywistości i i komunikacyjną służącą porozumiewaniu się ludzi, którzy w tym celu posługują się językiem.

[x] M. Argyle, Psychologia stosunków międzyludzkich, PWN, Warszawa 2002, s.72

[xi] Kurcz, op. cit., s. 132

[xii] R.Schutz, O inglés como língua internacional,  http://www.sk.com.br/sk-ingl.html

[xiii] J. Fox, The triumph of English, Fortune, 18 września 2000, 209-212

[xiv] Słowo Denglish powstało z dwóch wyrazów Deutsch i English.

[xv] H. Mruk (red.), Komunikowanie się w biznesie, Poznań 2002, s. 76 cyt. za Z. Nęcki, Negocjacje w biznesie, WPSB Kraków 1994, s. 112

[xvi] H. Mruk red., Komunikowanie się w biznesie, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2002, s. 77

[xvii] R. Jurkowski, Komunikowanie się, Zarys wykładu, WSM SIG, Warszawa, 2004, s. 26

[xviii] Z. Nęcki, Komunikacja międzyludzka, WPSB, Kraków 2000, 192

[xix] Zob. D. Efron, D. Gesture and environment. New York: King’s Crown Press, 1941.;  A. Kendon, Do gestures communicate? A review., Research on Language and Social Interaction, 27, 1994, ss. 175-200; A. Kendon,   Gesture. Annual Review of Anthropology, 26, 1997, ss. 109-128.

[xx] Zob. D. Archer,  Unspoken diversity: Cultural differences in gestures. Qualitative Sociology, 20, 1997, ss. 79-105; P. Collett, Foreign bodies: A guide to European mannerisms. London: Simon & Schuster, 1993

[xxi] Zob. L. Payrató,  A pragmatic view on autonomous gestures: A first repertoire of Catalan emblems. Journal of Pragmatics, 20, 1993, ss. 193-216; Y. H. Poortinga, N.H.  Schoots, J.M. Van de Koppel, The understanding of Chinese and Kurdish emblematic gestures by Dutch subjects. International Journal of Psychology, 28, 1993, ss. 31-44; M. Safadi, C. A. Valentine, Emblematic gestures among Hebrewspeakers in Israel. International Journal

of Intercultural Relations, 4,1988, ss. 327-361; A. Wolfgang, Z. Wolofsky, The ability of new Canadians to decode gestures generated by Canadians of Anglo-Celtic background. International Journal of Intercultural Relations, 15, 1991, ss. 47-64.; D. Archer, Unspoken diversity: Cultural differences in gestures. Qualitative Sociology, 20, 1997, ss. 79-105

[xxii] M.B. McCaskey w Efektywna komunikacja, Harvard Business Review, 2005, s. 146

[xxiii] P.A. Andersen, Nonverbal Communication: Forms and Functions, Mountain View, Mayfield,  1999, s. 38

[xxiv] Ten sam gest np. uniesiony do góry kciuk w kulturze polskiej czy amerykańskiej będzie oznaczał „OK” natomiast w wielu krajach arabskich będzie oznaczał obrazę.

[xxv] Wręczając wizytówkę, podarunek, dokumentw kulturze arabskiej należy robić to tylko i wyłącznie prawą ręką. Lewa ręka jest ręka nieczystą, zarezerwowaną dla higieny. W kulturze arabskiej z dużą zniewagę zostanie również odebrane pokazanie podeszwy buta, która oznacza najniższą część ciała, a zatem coś nieczystego, brudnego.

[xxvi] Zob. D. Morris, P. Collet, P. Marsh, M. O’Shaughnessy, Gestures: Their origins and distribution, Stein and Day, New York, 1979

[xxvii] R.R. Gesteland, Różnice kulturowe a zachowania w biznesie, PWN, Warszawa 2000, s. 75

[xxviii] E.T. Hall, Ukryty wymiar, MUZA, Warszawa 2003, ss.  149-165

[xxix] R. Heslin, M.L. Peterson, Nonverbal Behavior and Social Psychology, Plenum Press, New York 1982, s. 89